Blog

W tym dziale znajdą Państwo artykuły prawne pisane przez nasz zespół

DAROWIZNA – PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE ZAWARCIA I REALIZACJI UMOWY DAROWIZNY

DAROWIZNA – PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE ZAWARCIA I REALIZACJI UMOWY DAROWIZNY

  • 12 marca 2019
  • Kancelaria JHC

DAROWIZNA – PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE ZAWARCIA I REALIZACJI UMOWY DAROWIZNY

W dzisiejszym wpisie chcielibyśmy pokrótce przybliżyć temat zawarcia umowy darowizny, a w szczególności omówić kwestie związane z samym zawarciem tejże umowy, wymaganiom co do jej formy, oraz innym kwestiom związanym z jej realizacją. Jest to jednocześnie jedna z umów powszechnie zawieranych każdego dnia, czasem nawet nieświadomie przez zainteresowane osoby. Darowizną może być nieodpłatne przekazanie komuś nieruchomości u notariusza, ale z zawarciem umowy darowizny mamy przecież także do czynienia w przypadku przekazania choćby niewielkiej kwoty pieniężnej w stosunkach rodzinnych, np. kiedy matka przekazuje pieniądze swojej córce „do ręki”. Może z kolei okazać się, że w niektórych przypadkach zawarcie (lub realizacja) umowy darowizny obwarowane jest określonymi przepisami, dlatego mamy nadzieję że dzisiejszy wpis pokrótce przybliży naszym Czytelnikom wspomnianą tematykę i rozwieje niektóre z wątpliwości.

Sama umowa darowizny uregulowana jest przez kodeks cywilny w Księdze III, w Tytule XXXIII o niezbyt zaskakującej nazwie, która brzmi „Darowizna”. Zgodnie z tymi postanowieniami, umowa darowizny jest umową jednostronnie zobowiązującą, na mocy której darczyńca zobowiązuje się do nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Nie jest jednocześnie istotny sam cel i powód zawarcia takiej umowy, oraz zasadniczo nie jest określone co może, a co nie może być przedmiotem darowizny. W praktyce w pracy naszej kancelarii najczęściej spotykamy się z darowiznami dotyczącymi przekazania nieruchomości, środków pieniężnych, prawa własności samochodu, aczkolwiek nic nie stoi na przeszkodzie aby przedmiotem darowizny był np. telefon, biżuteria, ubrania czy chociażby jakieś przedmioty nie mające może większej wartości materialnej, ale posiadające wartość sentymentalną jak np. pamiątki rodzinne.

Umowa darowizny co do zasady powinna zostać zawarta przed notariuszem w formie aktu notarialnego. Zgodnie jednak z art. 890 § 1 kodeksu cywilnego, umowa zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli świadczenie zostało już wykonane. Oznacza to, że przykładowo zawierając ustne ustalenie z członkiem rodziny co do przekazania np. gotówki do rąk własnych, a następnie spełniając tą obietnicę można sprawić, że umowa darowizny dojdzie do skutku i w świetle prawa będzie uważana za skutecznie zawartą (w terminologii prawniczej jest to nazywane jako tzw. konwalidacja czynności prawnej). Nie można jednocześnie zapominać jednak, że np. w przypadku darowizny nieruchomości zastosowanie formy aktu notarialnego jest koniecznie na mocy przepisów odrębnych, wymagających zachowania tej formy dla jakichkolwiek rozporządzeń nieruchomościami.

Kolejne artykuły kodeksu cywilnego traktują o szeroko rozumianych wadach przedmiotu darowizny, oraz o szkodzie którą darczyńca mógłby wyrządzić celowo obdarowanemu na skutek np. nieprawidłowego wykonania swojego świadczenia (swojego zobowiązania). Okazuje się, że np. jeżeli darczyńca celowo zataił wady przedmiotu darowizny (np. wady fizyczne darowanego komuś samochodu), zobowiązany jest w takim przypadku do naprawienia zaistniałej szkody.

W tym miejscu należałoby przejść do ciekawej konstrukcji, której zastosowanie jest możliwe w trakcie zawierania umowy darowizny, a którą jest tzw. polecenie. Zgodnie z art. 893 kodeksu cywilnego, darczyńca może włożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc jednak nikogo wierzycielem (polecenie). Oznacza to w praktyce, że darczyńca może jako swoje polecenie dla obdarowanego wskazać np. udzielenie pomocy lub wsparcia osobie trzeciej, podjęcie się leczenia przed obdarowanego lub nauki w określonej szkole, udzielenie pomocy darczyńcy w czasie remontu jego mieszkania itp. Katalog możliwych poleceń jest ogromnie szeroki i stosunkowo nieograniczony. Samo polecenie nie musi także mieć charakteru majątkowego, a może odnosić się np. do obowiązku odnowienia przez obdarowanego relacji rodzinnych, lub wypełnienia innych niematerialnych czynności. Jako ciekawostkę należy wspomnieć, że nie może być jednak poleceniem np. żądanie popełnienia przez obdarowanego przestępstwa, lub innego czynu zakazanego przez ustawę. Sama konstrukcja polecenia jest o tyle istotna, że wskazanie polecenia jako elementu umowy darowizny nie ustanawia jednocześnie nikogo wierzycielem, a więc w teorii nikt nie może żądać przymusowego wykonania przez obdarowanego określonego polecenia. Jeśli jednak by się okazało, że darczyńca wskazuje konkretne cele, na jakie ma zostać przeznaczona darowizna, to inne wykorzystanie jej przez obdarowanego uprawnia darczyńcę do żądania zwrotu darowizny, na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, jako świadczenia nienależnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.06.2009 r., sygn. akt IV CSK 48/09). Darczyńca, który wykonał zobowiązanie wynikające z umowy darowizny, może żądać wypełnienia polecenia, chyba że ma ono wyłącznie na celu korzyść obdarowanego.

Co jednak w przypadku gdyby w ocenie obdarowanego wykonanie polecenia było niemożliwe, lub gdyby naruszało jego interesy? Otóż zgodnie z art. 895 kodeksu cywilnego, obdarowany może odmówić wypełnienia polecenia, jeżeli jest to usprawiedliwione wskutek istotnej zmiany stosunków. Kodeks nie wyjaśnia jednocześnie, co należy rozumieć pod pojęciem istotnej zmiany stosunków. Ponadto, jeżeli wypełnienia polecenia żąda darczyńca lub jego spadkobiercy, obdarowany może zwolnić się przez wydanie przedmiotu darowizny w naturze w takim stanie, w jakim przedmiot ten się znajduje. Powyższe przepisy wskazują na swoistą swobodę wyboru przez obdarowanego, czy chce zatrzymać darowiznę i wykonać polecenie, czy też zwolnić się z tego obowiązku z jednoczesnym zwrotem przedmiotu darowizny.

Na zakończenie wspomnieć należy także o możliwości odwołania darowizny przez obdarowanego. Nie powinno być dużym zaskoczeniem, że w praktyce takie odwołania zdarzają się nad wyraz często, w związku ze zmianą sytuacji materialnej darczyńcy, lub np. w przypadku znaczącej zmiany relacji rodzinnych pomiędzy stronami umowy darowizny. Wskazać należy, że darowiznę można odwołać de facto w dwóch przypadkach, a mianowicie:

– jeśli darowizna nie została jeszcze fizycznie wykonana, a stan majątkowy darczyńcy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb, albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych,

– jeśli obdarowany dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności.

Co rozumieć należy pod pojęciem rażącej niewdzięczności? Orzecznictwo sądów cywilnych jest w tej materii niesamowicie bogate i uzależnione od konkretnego stanu faktycznego. Tytułem przykładu można wskazać na brak należytej opieki obdarowanego nad darczyńcą, dopuszczanie się względem darczyńcy przemocy psychicznej lub fizycznej, popełnienie przestępstwa na szkodę darczyńcy itp.

Samo odwołanie darowizny powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obdarowanemu na piśmie. Najczęściej jednak osoby takie nie zgadzają się z odwołaniem darowizny i sprawa kierowana jest na drogę postępowania sądowego, w trakcie którego darczyńca zobowiązany jest np. do wykazania rażącej niewdzięczności obdarowanego. Zaznaczyć należy, że darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego, stąd w przypadku wystąpienia takiej sytuacji nie należy czekać ze złożeniem stosownego oświadczenia i ewentualnym wytoczeniem powództwa.

Wspomnieć należy także krótko o tym, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom, albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia (mówi o tym art. 897 kodeksu cywilnego).

Mamy nadzieję, że powyższy wpis pokrótce przybliżył tematykę zawarcia i realizacji umowy darowizny. Na marginesie przypomnieć należy także, że zawarcie umowy darowizny obwarowane jest często obowiązkiem zapłaty podatku od darowizny. Przepisów dotyczących tej materii szukać należy w ustawie o podatku od spadków i darowizn (tj. z dnia 6 marca 2018r. Dz. U. z 2018 poz. 644). Ustawa nakłada na osoby obdarowane szereg obowiązków, takich jak np. zgłoszenie zawarcia umowy darowizny do Urzędu Skarbowego w określonym terminie. Sam ewentualny obowiązek zapłaty podatku i jego wysokość uzależnione są z kolei od przedmiotu i wartości przedmiotu darowizny, oraz od konkretnych relacji istniejących pomiędzy stronami przedmiotowej umowy.

Luty 2019r.                                                                                      

Kamil Marcol, radca prawny

Tagi: , ,